Wybrane zagadnienia z geologii cz. I

 

Zawartość

I.        Geologia – podstawowe wiadomości 1

1.        Budowa Ziemi 1

2.        Budowa Ziemi 1

3.        Pojęcie minerałów i kryształów.. 2

II.       Systematyka i opis minerałów.. 3

1.        Pierwiastki 4

2.        Kruszce, czyli siarczki i pokrewne. 5

3.        Halogenki, czyli chlorki i pokrewne. 6

4.        Tlenki i wodorotlenki 6

5.        Sole kwasów tlenowych. 7

6.        Związki organiczne. 8

 

I.  Geologia – podstawowe wiadomości

1.    Budowa Ziemi

 

Ziemia jest planetą układu słonecznego i wraz z innymi planetami krąży dookoła Słońca, obracając się równocześnie wokół własnej osi. W układzie słonecznym rozpoznano dziewięć planet. Są to: najbliższy Słońca — Merkury, a następnie Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran, Neptun i Pluton. Niektóre planety mają krążące wokół nich ciała satelitarne - księżyce.

Powstanie układu słonecznego nie jest całkowicie wyjaśnione. Najprawdopodobniej od Słońca oderwała się materia, z której później powstawały planety. Ziemia ma kształt kuli spłaszczonej na biegunach, czyli tzw. geoidy. Na podstawie pomiarów ustalono następujące wymiary Ziemi:

— promień równikowy:                        6378,4 km

— promień biegunowy powierzchnia:  6357,9 km

objętość:                                           1083,0 mln km3

2.    Budowa Ziemi

W budowie Ziemi można wyróżnić zasadniczo trzy części, zwane sferami (rys. 1):

— barysfera, czyli jądro Ziemi,

— mezosfera albo sfera pośrednia, zwana również płaszczem,

— litosfera, czyli skorupa ziemska.

  hydrosferę, czyli wody oceaniczne i morskie występujące na powierzchni litosfery,

  atmosferę, czyli gazową powłokę Ziemi,

  biosferę, czyli sferę życia rozwijającego się na powierzchni litosfery, w hydrosferze i w dolnych warstwach atmosfery.

 

 

Rys. 1. Przekrój przez Ziemię

 

 

 

 

Temperatura Ziemi.

Temperatura powierzchni Ziemi zależy od ciepła słonecznego. W naszym klimacie wpływ zmian temperatury w ciągu doby odczuwalny jest do głębokości około 1,3 m. Zmiany temperatury rocznej odczuwalne są do głębokości 20 do 26 m. Na tej głębokości panuje stała temperatura równa średniej rocznej, która w naszym klimacie wynosi 8°C.

Liczba metrów o jaką trzeba się posunąć w głąb, aby temperatura podwyższyła się o 1°C nazywa się stopniem geotermicznym. W Polsce stopień geotermiczny wynosi 30 do 40 m. Jedynie na Pojezierzu Mazurskim stwierdzono w jednym z otworów (Pisz) stopień geotermiczny wynoszący 70 m. W Górnośląskim stopień geotermiczny wynosi około 33 m. Temperaturę jądra Ziemi ocenia się na około 7000°C.

3.    Pojęcie minerałów i kryształów

Minerałami nazywa się pierwiastki lub związki chemiczne powstałe w skorupie ziemskiej w wyniku procesów geologicznych. Są to przeważnie ciała stałe, rzadziej ciekłe (woda, rtęć rodzima) lub gazowe (gaz ziemny). Najczęściej mają one budowę krystaliczną (czyli złożoną z kryształów) - rzadziej bezpostaciową.

Przez kryształ rozumie się ciało stałe z uporządkowanym systemem atomów oraz cząsteczek i odpowiadającym temu ułożeniu kształtem geometrycznym wielościanu. Budowa wewnętrzna oraz forma wielościanu są charakterystyczne dla danego minerału i rozpoznanie ich pozwala niejednokrotnie na określenie minerału.

Minerały występują niekiedy w formie dużych, dobrze wykształconych kryształów lub ich zrostów, jak np. kryształy halitu NaCl z Groty Kryształowej w Wieliczce. Najczęściej jednak zbudowane są z drobnych lub bardzo drobnych ziaren krystalicznych. Zależnie od ich wielkości wyróżnia się minerały o budowie drobnoziarnistej, gruboziarnistej i skrytokrystalicznej złożonej z ziaren tak drobnych, że odróżnienie ich jest możliwe tylko przy dużych powiększeniach pod mikroskopem Minerały krystaliczne stanowią skupienia kryształów tego samego minerału.

Minerały o budowie bezpostaciowej odznaczają się brakiem kryształów, dlatego też ostatnio określa się je nazwą substancji mineralnej, rezerwując nazwę minerały tylko dla tych, które mają budowę krystaliczną.

         Powstanie minerałów

Minerały powstają, jako produkty krystalizacji i wytrącania się:

- w czasie procesu ochładzania się i krzepnięcia magmy,

- z gazów wulkanicznych,

- z roztworów wodnych.

Własności fizyczne minerałów

Zależnie od składu chemicznego i budowy minerały wykazują różnorodne własności fizyczne. Są to: barwa, połysk, przezroczystość, łupliwość, twardość i gęstość. Poznanie i określenie zespołu tych własności pozwala na oznaczenie większości minerałów.

Barwa.

Odróżnia się minerały bezbarwne, barwne lub zabarwione. Minerały barwne mają barwę stałą charakterystyczną dla substancji chemicznej tworzącej minerał. Minerały zabarwione przyjmują ją od różnych domieszek. Barwa minerału sproszkowanego bywa często różna od barwy minerału. Określa się ją na podstawie rysy, powstałej przez potarcie minerału o szorstką płytkę z niepolewanej porcelany.

Połysk.

Połysk minerału jest wywołany odbijaniem się światła od jego gładkich powierzchni. Rozróżnia się minerały matowe i błyszczące, przy czym połysk może być metaliczny, szklisty, tłusty, perłowy, jedwabisty lub diamentowy.

Przezroczystość.

Jest to zdolność przepuszczania promieni świetlnych. Rozróżnia się minerały przezroczyste, półprzezroczyste (przeświecające) i nieprzezroczyste. Niektóre minerały przezroczyste wskutek obcych domieszek stają się półprzezroczyste lub nieprzezroczyste. Przezroczystość zależy również od grubości płytki mineralnej, np. bardzo cienkie blaszki złota przeświecają na zielono.

Łupliwość.

 Jest to naturalna zdolność minerału do pękania i rozdzielania się pod wpływem uderzenia lub nacisku. Pękanie minerału następuje wzdłuż płaskich powierzchni zmniejszonej spójności, czyli płaszczyzn łupliwości. Minerały o bardzo słabej i niewyraźnej łupliwości oraz ciała bezpostaciowe tworzą przy rozbijaniu powierzchnie nierówne, czyli przełam. Może on być muszlowy, zadziorowaty, haczykowaty, nierówny lub ziemisty i stanowi, podobnie jak łupliwość, cechę odróżniającą dany minerał.

 

Twardość. Jest to wielkość oporu, jaki stawia minerał poddany zewnętrznemu działaniu mechanicznemu, np. przy rysowaniu go ostrym narzędziem lub ścieraniu. Do oceny stopnia twardości służy skala porównawcza, oparta na uszeregowaniu dziesięciu minerałów według wzrastającej twardości. Przez porównanie z tą skalą można określić twardość każdego minerału.

Skala ta, zwana skalą Mohsa, jest następująca:

1) talk

2) gips

3) kalcyt

4) fluoryt

5) apatyt

6) ortoklaz

7) kwarc

8) topaz

9) korund

10) diament

Gęstość. Jest to masa jednostki objętości danego ciała. Jednostką gęstości jest kg/m3. Gęstość minerałów wykazuje znaczne różnice, dlatego też stanowi ona ważną cechę rozpoznawczą.

Niektóre minerały wykazują jeszcze inne własności fizyczne, jak np. smak (sól kamienna), rozpuszczalność, magnetyzm, przewodnictwo elektryczne, własności optyczne i inne.

 

II. Systematyka i opis minerałów

 

Ze względu na skład chemiczny wyróżnia się sześć gromad minerałów:

1— pierwiastki,

2 — kruszce, czyli siarczki i pokrewne,

3 — halogenki, czyli chlorki i pokrewne,

4 — tlenki i wodorotlenki,

5— sole kwasów tlenowych,

6 — związki organiczne i pokrewne.

Poniżej podano opis niektórych ważniejszych minerałów.

1.    Pierwiastki

Zalicza się tu pierwiastki rodzime oraz stopy i związki międzymetaliczne.

Miedź rodzima (Cu). Jest zazwyczaj chemicznie czysta, niekiedy zawiera domieszki żelaza, srebra lub złota (rys.2 i rys.3). Miedź ma bardzo wysoką przewodność cieplną i elektryczną. Używa się jej do wyrobu urządzeń, przewodów i maszyn elektrycznych, do sporządzenia stopów, takich jak brąz (miedź z cyną), mosiądz (miedź z cynkiem) oraz do produkcji środków chemicznych.

Miedź rodzima
foto Czesław Zając
www.czek.eu

Rys.2.   Miedź rodzima

 

Rys.   Miedź rodzima na markazycie
foto Czesław Zając
www.czek.eu

Rys.3.   Miedź rodzima na markazycie

Srebro rodzime (Ag) występuje w przyrodzie bardzo rzadko.

Złoto rodzime (Au). Przeważnie zawiera domieszki srebra, miedzi, palladu lub bizmutu. Odmiany zawierające srebro mają barwę jasnożółtą (miedź ciemniejszą).

Platyna rodzima (Pt), jako czysta występuje bardzo rzadko. Najczęściej spotyka się odmiany zawierające 80 do 88% platyny oraz domieszki żelaza, niklu i miedzi.

Siarka rodzima (S). Spotyka się niekiedy odmiany prawie chemicznie czyste. Przeważnie bywa zanieczyszczona związkami organicznymi oraz domieszkami kalcytu i gipsu (tzw. siarka ziemista zawierająca 80 do 90% pierwiastka S). Jest łatwo topliwa i palna (spała się niebieskim płomieniem wydzielając dwutlenek siarki). W Polsce znajdują się bogate złoża siarki. Występują one w strefie ciągnącej się od Krakowa przez okolice Pińczowa do Tarnobrzega i Stalowej Woli oraz dalej na wschód w okolice Horyńca (Roztocze).

Grafit (C). Spotykany w przyrodzie ma zwykle domieszki innych minerałów. Jest dobrym przewodnikiem ciepła i elektryczności oraz wykazuje dużą odporność chemiczną.

Diament (C). Pozbawiony jakichkolwiek domieszek jest bezbarwny i przezroczysty. Minimalna obecność tlenków metali nadaje mu lekkie zabarwienie niebieskawe, zielonkawe lub czerwonawe. Dzięki bardzo wysokiemu współczynnikowi załamania światła, silnemu połyskowi i dużej twardości uznawany jest za najcenniejszy kamień szlachetny w jubilerstwie i złotnictwie. Czarne, nieprzezroczyste, drobnoziarniste skupienia diamentów noszą nazwę bort i karbonado.  Znajdują zastosowanie w technice, jako najtwardszy materiał.

2.    Kruszce, czyli siarczki i pokrewne

Zalicza się do nich głównie siarczki metali

Większość z nich to minerały nieprzezroczyste, mające silny połysk i dużą gęstość. Wszystkie są kruche — stąd nazwa kruszce.

Piryt (FeS2). Jest najpospolitszym siarczkiem występującym w skorupie ziemskiej. W kopalniach węgla spotykany jest w postaci błyszczących spiżowo-żółtych nacieków i naskorupień. Zawiera często domieszki minerałów zawierających miedź, cynk, a niekiedy złoto i inne metale (rys.4). W Polsce większe skupienia pirytów występują w Rudkach pod Nową Słupią.

 

 

foto Czesław Zając
www.czek.eu

Piryt

Rys.4.  Piryt

 

Galena, czyli błyszcz ołowiu (PbS). Ma często domieszki minerałów zawierających srebro (w złożach polskich zawartość Ag dochodzi do 0,1%), cynk, miedź, a niekiedy inne metale (rys.5). Występuje zwykle z blendą cynkową (ZnS), pirytem i markazytem. W Polsce galena występuje głównie na Górnym Śląsku pomiędzy Olkuszem, Siewierzem, Trzebinią, Chrzanowem, Tarnowskimi Górami i Bytomiem. Spotykana jest również w rejonie Gór Świętokrzyskich i w Sudetach.

Galena
foto Czesław Zając
www.czek.eu

Rys 5.  Galena z wkładką kalcytu

 

Sfaleryt — blenda cynkowa (ZnS). Zwykle zawiera domieszki żelaza, a często kadmu, indu i galu. Stanowi najważniejszy kruszec do otrzymywania cynku (zawartość Zn do 67%). Obok cynku otrzymuje się z niej, jako produkt uboczny kadm, ind i gal. W Polsce występuje w rejonie śląsko-krakowskim oraz w mniejszych ilościach w rejonie Gór Świętokrzyskich i na Dolnym Śląsku.

Chalkozyn — błyszcz miedzi (Cu2S).  Zawiera często domieszki srebra. Stanowi ważny kruszec miedzi (zawartość Cu 79,8%) i jest głównym minerałem Lubińsko-Głogowskiego Zagłębia Miedziowego. Oprócz tego występuje w rejonie Gór Świętokrzyskich i w Sudetach.

Chalkopiryt (CuFeS2). Zawiera często domieszki srebra, złota i innych metali. Występuje zazwyczaj wspólnie z pirytem, sfalerytem, galeną, kwarcem i kalcytem. Stanowi ważny kruszec miedzi (zawartość Cu do 34,6%).

W Polsce występuje wspólnie z chalkozynem w Lubińsko-Głogowskim Zagłębiu Miedziowym oraz w Górach Świętokrzyskich i w Sudetach.

3.    Halogenki, czyli chlorki i pokrewne

Należą tu chlorki, bromki, jodki i fluorki.

Ogólnie znane halogenki metali lekkich są przezroczyste, bezbarwne lub zabarwione. Cechuje je mała gęstość, słaby połysk i rozpuszczalność w wodzie.

Halit — sól kuchenna (NaCl). Przeważnie przezroczysta, bezbarwna, ale spotyka się również zabarwioną na kolor czerwony, żółty, niebieski, zielony, a nawet fioletowy. Łatwo rozpuszcza się w wodzie, łatwo się topi, barwi płomień na żółto. W Polsce duże złoża soli kamiennej zalegają w obszarze kujawsko-wielkopolskim i na Pomorzu (Inowrocław, Kłodawa, Wapno, Chłapowo k.Wejherowa) oraz od dawna eksploatowane na Pogórzu Karpackim (Wieliczka, Bochnia). Na Górnym Śląsku złoża soli występują w rejonie Rybnik-Żory.

Sylwin (Kcl). Ma smak gorzkawy i barwi płomień na fioletowo. Występuje wspólnie z karnalitem, kainitem, gipsem, anhydrytem i solą kamienną. W Polsce występuje w złożach solnych rejonu Chłapowo oraz (w mniejszych ilościach) w Kłodawie i Inowrocławiu.

Karnalit (KClMgCl2 3H20). Ma smak gorzkawo-słony, palący. W Polsce występuje w złożach solnych rejonu Chłapowo koło Władysławowa.

Fluoryt (CaF5). W Polsce występuje w niewielkich ilościach w rejonie Kłodzka i Wałbrzycha.

4.    Tlenki i wodorotlenki

Przeważnie są to minerały o znacznej twardości, wysokiej temperaturze topnienia, małej rozpuszczalności oraz cechujące się dużą odpornością na czynniki atmosferyczne i chemiczne. Większość z nich zawiera żelazo.

Magnetyt (Fe304). Nazwę swą zawdzięcza własnościom magnetycznym. Zazwyczaj zawiera domieszki tlenków tytanu, chromu, magnezu i glinu. Stanowi jedną z najcenniejszych rud żelaza (zawartość Fe do 72,4%).

W Polsce niewielkie ilości magnetytu występują na Dolnym Śląsku. W ostatnich latach stwierdzono występowanie znacznych złóż magnetytu na Suwalszczyźnie.

Hematyt (Fe2O3). Odmianami hematytu są gruboziarnisty błyszcz żelaza oraz zbity, ziemisty i skrytokrystaliczny żelaziak czerwony. Twardość odmian zbitych i ziemistych jest niższa niż odmian krystalicznych. Hematyt jest jedną z najważniejszych rud żelaza (zawiera do 69,9% Fe). W Polsce niewielkie złoża hematytu występują w Górach Świętokrzyskich oraz na Górnym i Dolnym Śląsku.

Limonit (2Fe2O3 3H20). Jest bardzo rozpowszechniony. Zanieczyszczony domieszkami kwarcowymi, wapiennymi i gliniastymi nosi nazwę żelaziaka brunatnego występującego w odmianach zbitej, porowatej lub luźnej, określanej ogólnie jako piaski żelaziste. Ruda darniowa to mieszanina mineralna złożona z limonitu z domieszkami ilastymi, organicznymi i innymi. Występuje, jako masa porowata, zbita lub luźna o barwie brunatnej, brunatno-czerwonej I czerwonej. Limonit w postaci rozproszonej nadaje też żółte lub brunatne zabarwienie piaskowcom, glinom i iłom. Limonit stanowi główny składnik tzw. rud darniowych albo bagiennych, występujących w małych ilościach na terenie całej Polski. Większe skupienia limonitu występują w Górach Świętokrzyskich oraz na Górnym i Dolnym Śląsku.

Kupryt (Cu2S).  Stanowi on cenną rudę miedzi o zawartości do 88% Cu. Występuje w niewielkich ilościach w okolicach Kielc (Miedziana Góra) oraz na Dolnym Śląsku (Miedzianka).

5.    Sole kwasów tlenowych

Stanowią one najliczniejszą gromadę minerałów

Do najbardziej znanych należą: węglany, siarczany oraz mające największy udział w budowie skorupy ziemskiej krzemiany i glinokrzemiany. Wyjątkowo zaliczono tu również kwarc SiO2 ze względu na pewne jego własności zbliżone do krzemianów.

Kalcyt (CaCO3). Jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych minerałów. Bezbarwna i przezroczysta odmiana kalcytu to spat islandzki, którego cechą charakterystyczną jest wyraźna i łatwo zauważalna dwójłomność. Kalcyt zbity i skrytokrystaliczny stanowi główny składnik wapieni, margli oraz innych skal wapiennych. Zwięzły i ziarnisty stanowi zasadniczy składnik marmurów. W Polsce występuje w okolicach Kielc na Górnym oraz Dolnym Śląsku w Jurze Krakowsko--Częstochowskiej, na Wyżynie Lubelskiej i w Tatrach.

Aragonit (CaCo3). Ma on budowę cząsteczkową, inną niż kalcyt. Jest też mniej rozpowszechniony.

Syderyt (FeCO3). Stanowi ważną krajową rudę żelaza (zawiera do 48,7% Fe). Odmiana zawierająca domieszki iłu i kalcytu nosi nazwę syderytu ilastego. Kuliste lub soczewkowate skupienia syderytu o budowie skrytokrystalicznej lub promienistej występujące wśród skał ilastych (również w złożach węglowych) noszą nazwę sferosyderytów.

W Polsce złoża syderytu zalegają w rejonie częstochowskim i radomskim. Znane są również niewielkie, ale liczne występowania syderytu w Karpatach.

Galman. Stanowi on mieszaninę galeny, blendy oraz smitsonitu. Wyróżnia się galmany węglanowe z przewagą smitsonitu i krzemianowe z przewagą kalaminu. Galman stanowi ważną rudę cynku. Występuje obok blendy cynkowej i galeny na Górnym oraz Dolnym Śląsku.

Malachit (Cu(OH)2CuCO3). Ze względu na piękną zieloną barwę stosowany jest on obecnie do wyrobu biżuterii i przedmiotów ozdobnych.

Dolomit (CaMg(C03)2). Stanowi on pospolity minerał. Jest głównym składnikiem skał noszących również nazwę dolomitów. Występuje także wśród wapieni, margli i innych skał. W Polsce występuje na obszarze od Olkusza po Bytom, na Dolnym Śląsku, w Górach Świętokrzyskich i w Tatrach.

Gips (CaSO4 2H20). Tworzy on piękne kryształy, tzw. jaskółcze ogony. Odmiany drobnoziarniste o jasnej białej barwie noszą nazwę alabastru. W Polsce występuje w wielkich ilościach w Dolinie Nidy. Występuje również w związku z złożami soli (Wieliczka, Bochnia, Inowrocław, Kłodawa) i złożami siarki (Tarnobrzeg).

Anhydryt (CaSO4). Różni się on od gipsu brakiem wody krystalizacyjnej. Występuje przeważnie w złożach gipsu. Spotykany jest również w złożach soli.

Baryt (BaSO4). W Polsce występuje w Górach Świętokrzyskich na Górnym i Dolnym Śląsku oraz w okolicach Krakowa i w Tatrach.

Mirabilit (Na2SO4 10H20). Jest to naturalna sól glauberska.

Kwarc (SiO2). Jest on najpospolitszym minerałem w skorupie ziemskiej. Zależnie od koloru i budowy krystalicznej wyróżnia się odmiany:

a) grubokrystaliczne

— kryształ górski, stanowiący bezbarwne przezroczyste kryształy narosłe na ścianach pustek i szczelin w skałach,

— ametyst zabarwiony na fioletowo,

— cytryn zabarwiony na żółto,

— kwarc zadymiony lub dymny barwy brunatnej,

— morion zabarwiony na czerwono,

b) skrytokrystaliczny

— chalcedon, tworzący skupienia zbite naciekowe oznaczające się rozmaitością budowy i zabarwienia,

— agat, mający najczęściej kształt brył kulistych złożonych z koncentrycznie ułożonych warstewek, o różnym zabarwieniu (sztucznie barwiony agat nosi nazwę Onyksu).

W Polsce spotykane są kryształy kwarcu w różnych odmianach, głównie na Dolnym Śląsku.

Opal (SiO2 nH2O). Bezpostaciowy tworzy nacieki lub naskorupienia.

Oliwmy. Są to krzemiany magnezowo-żelazowe. Stanowią składnik wielu skał pochodzenia magmowego.

Pirokseny i amfibole. Stanowią one złożone krzemiany i glinokrzemiany magnezu, żelaza, wapnia i sodu, a niekiedy tytanu, manganu, chromu i innych. Stanowią bardzo ważne minerały skałotwórcze.

Łyszczyki, czyli miki. Jest to grupa minerałów stanowiących uwodnione glinokrzemiany, najczęściej potasu, magnezu i żelaza. Są minerałami skałotwórczymi. Najbardziej ich charakterystyczną cechą jest doskonała łupliwość (dzielą się na cienkie sprężyste blaszki). Najważniejszymi łyszczykami są biotyt, czyli łyszczyk magnezowy i muskowit, czyli łyszczyk potasowy. Muskowit jest doskonałym izolatorem i dlatego znajduje szerokie zastosowanie w przemyśle elektrotechnicznym.

Skalenie. Stanowią one najbardziej rozpowszechnioną grupę minerałów skałotwórczych (około 50% skorupy ziemskiej). Chemicznie stanowią glinokrzemiany potasu, sodu i wapnia (rzadziej baru). Dzielą się na sodowo-wapniowe, czyli plagioklazy, i potasowo-sodowe, czyli ortoklazy.

Kaolinit. Stanowią one uwodnione krzemiany glinu. Reprezentują tzw. grupę minerałów ilastych, stanowiących główne składniki glin, zwietrzelin i gleb. Cechują się dużą zdolnością pochłaniania wody, przy czym pęcznieją i stają się plastyczne. Kaolinit występuje na Dolnym Śląsku w rejonie Strzegomia i Strzelina, w Górach Izerskich i w Górach Sowich.

6.    Związki organiczne

Zalicza się tu słabo do tej pory poznane rodzime związki organiczne, biorące udział w budowie skorupy ziemskiej. Stanowią one składniki gleby. Spotykane są również w złożach węgla kamiennego, brunatnego, torfu, guana i innych.

 

Zebrał i opracował: Czesław Zając

Bibliografia:

-Bielewicz. T, Prus B., Górnictwo, Wydawnictwo Śląsk 1984 r.

- Chudek M., Wilczyński S., Żyliński R., Podstawy górnictwa, Wydawnictwo Śląsk 1977 r.

- Poradnik górnika, Wydawnictwo Śląsk 1972 r.

- Bielewicz. T, Prus B., Honysz J. Górnictwo, Wydawnictwo Śląsk 1993 r.

- Zarys nauki o złożach, Wydawnictwo Geologiczne - Warszawa 1964 r.

-  Gradziński R., Kostecka A., Radomski A., Unrug R., - Zarys sedymentologii. Warszawa. Wydawnictwa Geologiczne. 1986

-  Jaroszewski W., Marks L., Radomski A., - Słownik geologii dynamicznej. Warszawa. Wydawnictwa Geologiczne. 1985